Điền kinh nữ Việt Nam giữa huy chương khu vực và chuẩn thế giới

Đêm chung kết điền kinh SEA Games, khán đài vỡ ra khi tay đua nữ Việt Nam cán đích đầu tiên. Tôi ngồi ở hàng ghế thứ bảy, tay vẫn cầm tờ giấy ghi giờ từng vòng chạy. Mọi người đứng dậy reo. Tôi lặng lẽ gạch một đường dọc bên cạnh con số trên bảng điện tử, rồi đặt cạnh nó một con số khác trong sổ tay: chuẩn dự Olympic của chính nội dung ấy. Hai dòng giờ nằm cạnh nhau trên cùng một trang giấy, cách nhau một quãng mà không tiếng reo nào lấp nổi. Người ta thấy một tấm huy chương vàng. Tôi thấy một đoạn đường còn chưa chạy hết.

Điền kinh thế giới vận hành bằng hai con đường để tới một kỳ Olympic hay một giải vô địch thế giới. Con đường thứ nhất là chuẩn thành tích: Liên đoàn Điền kinh Thế giới (World Athletics) công bố một mức giờ tối thiểu cho từng nội dung, chạm được trong khoảng thời gian quy định thì có vé. Con đường thứ hai là bảng xếp hạng thế giới, cộng điểm từ những giải đấu được công nhận trong năm. Với phần lớn vận động viên Đông Nam Á, cửa thứ nhất gần như khép; cửa thứ hai mở hé, và thường phải cộng thêm suất đặc cách theo quy định phổ cập của Ủy ban Olympic Quốc tế.

Điều đó đặt điền kinh nữ Việt Nam vào một thế khó quen thuộc. Ở sân chơi khu vực, các tay đua của chúng ta thắng bằng tư duy chiến thuật và nền thể lực được rèn rất kỹ. Nhưng khi bước ra đấu trường thế giới, chiến thuật gần như không còn đất diễn: tốc độ nền của đối thủ cao đến mức mọi toan tính đều bị nghiền nát ngay từ 400 mét đầu. Khoảng cách giữa hai mặt bằng ấy không thể đo bằng nỗ lực đơn lẻ; nó là khoảng cách của cả một hệ thống. Tôi đã ngồi đủ lâu ở cả hai sân chơi để biết điều đó không thể bù bằng vài tháng tập nước rút.

Tôi lấy sổ ra và đối chiếu. Ở cự ly 800 mét nữ, mức giờ vô địch SEA Games thường rơi vào khoảng 2 phút 10 giây, trong khi chuẩn Olympic cho cùng nội dung nằm quanh 1 phút 59 giây. Ở 1500 mét, người thắng SEA Games chạy khoảng 4 phút 20 giây, còn chuẩn thế giới đòi hỏi tiệm cận 4 phút 06 giây. Với 3000 mét chướng ngại vật, nội dung mà Nguyễn Thị Oanh từng thống trị khu vực, khoảng cách còn lớn hơn. Ở 400 mét, nơi Nguyễn Thị Huyền nhiều năm giữ vị thế hàng đầu Đông Nam Á, chuẩn thế giới nằm sâu dưới ngưỡng 51 giây, trong khi mặt bằng khu vực thường dừng ở khoảng 52 đến 53 giây.

Khoảng cách giữa huy chương khu vực và chuẩn thế giới không nằm ở tài năng đơn lẻ, mà nằm ở ba biến số cấu trúc: lịch thi đấu, khối lượng thi đấu và trang bị. Đó là phần khó nhất của câu chuyện, và cũng là phần ít được nói tới nhất.

Biến số thứ nhất là lịch thi đấu. SEA Games thường diễn ra vào tháng Năm. Giải vô địch thế giới rơi vào tháng Tám hoặc tháng Chín. Một vận động viên không thể đạt đỉnh phong độ hai lần trong cùng một năm với cùng một chu kỳ tập luyện. Đỉnh phong độ, trạng thái cơ thể đạt hiệu suất cao nhất, chỉ đến một lần, kéo dài vài tuần, rồi tụt xuống. Chọn SEA Games nghĩa là chọn tấm huy chương chắc chắn; chọn chuẩn thế giới nghĩa là đánh cược cả năm vào một lần chạy. Hệ thống hiện tại của chúng ta nghiêng về lựa chọn an toàn, hợp lý về mặt thành tích đoàn nhưng không hợp lý về mặt phát triển cá nhân.

Biến số thứ hai là khối lượng thi đấu. Một tay đua nữ Việt Nam tại SEA Games thường phải chạy hai, thậm chí ba nội dung để mang về nhiều huy chương cho đoàn. Ở cấp độ khu vực, việc đó khả thi. Nhưng để chạm chuẩn thế giới, vận động viên cần một mùa giải tập trung vào đúng một cự ly, với những cuộc đua quốc tế đủ chất lượng để tích điểm và rèn tốc độ. Chúng ta không có đủ những cuộc đua như thế trong khu vực. Một tay đua muốn chạm chuẩn 1500 mét buộc phải bay sang châu Âu hoặc châu Đại Dương, chạy vài giải trong vài tuần rồi về nước, một lịch trình mà ngân sách của phần lớn đội tuyển không kham nổi.

Biến số thứ ba là trang bị. Cuộc tranh luận về giày siêu, loại giày có tấm sợi carbon và đế foam siêu tới hạn, đã thay đổi toàn bộ mặt bằng thành tích trong thập niên qua. Những nước đầu tư ngân sách cho trang bị, cho phòng thí nghiệm và cho đội ngũ khoa học thể thao đã nâng mặt bằng lên một bậc. Ở nội dung đường trường và marathon, khoảng cách này còn rõ hơn, bởi giày siêu tác động mạnh nhất ở những cự ly dài. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, khoảng cách ấy không thể bù bằng ý chí.

Có một điểm kỹ thuật ít người để ý: thành tích chỉ được công nhận là kỷ lục khi sức gió đẩy sau không vượt quá 2,0 mét mỗi giây. Những lần chạy có gió thuận lớn vẫn là thành tích đẹp, nhưng không được tính vào hệ thống chuẩn. Với các giải ở độ cao trên khoảng 1.000 mét, cự ly nước rút và nhảy được hưởng lợi, còn cự ly sức bền lại chịu thiệt. Những con số mà chúng ta so sánh vì thế luôn cần được đọc kèm điều kiện, điều mà các bảng so sánh đơn giản thường bỏ qua.

Ở nội dung đi bộ thể thao và marathon, câu chuyện còn khắc nghiệt hơn. Đi bộ thể thao đòi hỏi kỹ thuật bị giám sát liên tục, và một lỗi kỹ thuật nhỏ cũng đủ xóa sạch cả một năm tập luyện. Marathon nữ Việt Nam từng có những bước tiến đáng ghi nhận, nhưng để chạm chuẩn thế giới, vận động viên cần những giải đường trường quốc tế mà chúng ta hầu như không có suất tham dự thường xuyên.

Tôi vẫn làm một việc mà nhiều đồng nghiệp cho là vô ích: mỗi năm, tôi lập một bảng đối chiếu nhỏ, ghi lại ngân sách dành cho đội nữ so với đội nam, số buổi tập có chuyên gia dinh dưỡng, số chuyến tập huấn nước ngoài. Bảng ấy hiếm khi được công bố, nhưng nó cho tôi thấy một điều: khoảng cách trên đường chạy luôn bắt đầu từ khoảng cách trong phòng họp.

Cần nói rõ: điền kinh nữ Việt Nam không hề thiếu tài năng. Nguyễn Thị Oanh là minh chứng sống cho một nền tảng thể lực và tinh thần thép. Điều chúng ta thiếu là một môi trường đủ dày để tài năng ấy chạm tới giới hạn của chính mình. Mỗi lần họ về đích, một định kiến vỡ ra, nhưng định kiến vỡ ra không tự động tạo ra chuẩn thành tích. Người ta thấy một đường chạy; tôi thấy những số phận đang đếm từng giây.

Ở đây tôi muốn nói ngược lại điều mà nhiều người trong ngành vẫn nói. Việc đặt chuẩn Olympic làm thước đo duy nhất cho thành công của điền kinh nữ là một cách đọc sai. Nó biến mọi tấm huy chương SEA Games thành chưa đủ, và vô tình hạ thấp giá trị của một hệ thống đang làm đúng phần việc khó nhất: giữ cho các cô gái tiếp tục chạy.

Nếu nhìn bằng con mắt thương mại, vấn đề thật nằm ở chỗ khác. Một tay đua nữ đoạt huy chương khu vực nhận được rất ít hợp đồng tài trợ, trong khi giá trị quảng cáo mà cô tạo ra cho đoàn thể thao lại không nhỏ. Nhà tài trợ toàn cầu chỉ quan tâm chỉ số hoàn vốn phơi bày, còn cộng đồng địa phương, nơi sinh ra tay đua, hầu như không được kết nối lại bằng bất kỳ hoạt động nào. Đó là lý do tôi luôn đặt câu hỏi trung tâm của mình: ai đang được lợi từ mồ hôi của họ?

Con đường đúng, theo tôi, nằm ở việc xây một hệ thống thi đấu trong nước đủ dày để mỗi năm có thêm vài cuộc đua chất lượng. Chuẩn thế giới sẽ tự đến khi nền tảng đủ rộng, chứ không đến từ việc ép một tay đua chạy ba nội dung trong một kỳ đại hội. Một giải quốc gia có ba chặng, tổ chức đều đặn, có trọng tài quốc tế và có khán giả trả tiền vé, sẽ hữu ích hơn một tấm huy chương vàng nữa.

Tôi đã giữ tờ giấy ghi giờ ấy đến tận bây giờ. Nó nhắc tôi rằng thành tích không phải là lời kết, mà là dấu vết của một quá trình dài hơn nhiều. Tôi già rồi, nhưng mỗi lần thấy một cô gái bước vào đường chạy, tôi lại thấy mình trẻ ra. Đường chạy dạy tôi rằng có những bài học không bao giờ bị từ chối. Câu hỏi còn để ngỏ: liệu chúng ta có đủ kiên nhẫn để xây cái nền ấy, hay lại tiếp tục đếm huy chương và quên đi những vòng chạy chưa hoàn thành?