Wushu Việt Nam gặt “mưa huy chương” tại Asiad 20: bốn tấm đồng, một trận chung kết và bức tường Trung Quốc vẫn nguyên vẹn

Mở đầu: tiếng thở trước buổi tập

Tôi vẫn giữ một thói quen từ 46 năm qua: trước khi viết về một trận đấu, tôi đến sân tập từ sớm. Sáng hôm đội tuyển wushu Việt Nam chuẩn bị lên đường đi Asiad 20, tôi đứng ở góc nhà tập Nha Trang. Không cờ, không khán giả, chỉ có tiếng chân trần chạm sàn, tiếng thở, tiếng người hô nhịp. Một võ sĩ hạng 56kg tập động tác quăng người đến run chân. Tôi không biết lúc đó Đinh Văn Tâm có nghĩ đến trận chung kết hay không, nhưng tôi biết thứ tôi nghe được không phải tiếng huy chương, mà là nhịp giữ của một tập thể.

“Nhịp đập thật nhất không nằm trên khán đài, mà nằm dưới chân những buổi tập sớm.” Đó là câu tôi viết trong cuốn sổ tay trước khi rời phòng tập. Khi bản tin “wushu mang mưa huy chương cho thể thao Việt Nam tại Asiad 20” xuất hiện, tôi không vội vui theo dòng chữ. Tôi muốn nhìn vào con số, nhìn vào từng trận đấu, từng quy định trao huy chương, để hiểu cơn mưa ấy thật sự rơi từ đâu.

Bối cảnh: hai nhánh wushu, hai cách đọc kết quả

Wushu tại Asiad 20 được chia thành hai nhánh hoàn toàn khác nhau. Nhánh sanda là môn đối kháng full-contact, cho phép đấm, đá, quăng, quét và vật ngã từ thế đứng nhưng không thi đấu dưới đất. Nhánh taolu lại là trình diễn quyền, kiếm, thương, đao, chấm điểm theo độ khó và chất lượng động tác. Một trận sanda có người thắng, người thua. Một bài taolu không có đối thủ trực tiếp, chỉ có điểm số từ ban giám khảo. Tôi nhấn mạnh điều này vì rất nhiều người hâm mộ đọc bảng huy chương và tưởng rằng wushu chỉ là một. Thực tế, bốn tấm đồng ngày 23/9 đến từ hai hệ quy luật khác nhau, và tôi sẽ phân tích từng phần.

Báo cáo từ Asiad 20 cho thấy tuyển wushu Việt Nam có một ngày thi đấu dày đặc. Đinh Văn Tâm thắng võ sĩ Indonesia Fereddy Sinaga ở hạng 56kg, vào chung kết, chắc chắn giành ít nhất huy chương bạc. Ba võ sĩ sanda khác dừng ở bán kết: Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu của Trung Quốc, Hứa Văn Đoàn thua Tang Sishuo của Trung Quốc, Nguyễn Khắc Kiện thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran. Cả ba nhận huy chương đồng theo luật trao đồng cho hai võ sĩ thua bán kết. Trong khi đó, Dương Thùy Vi, võ sĩ kỳ cựu, giành huy chương đồng taolu ở nội dung kiếm và thương. Ngày 23/9 khép lại với bốn tấm đồng và một suất chung kết chờ đợi.

Điểm cốt lõi: ba trong bốn tấm đồng là hệ quả của quy định, không phải dấu hiệu sức mạnh vượt trội

Tôi cần nói thẳng điều này vì nó quyết định cách chúng ta đọc “cơn mưa huy chương”. Trong sanda, luật thi đấu quy định cả hai võ sĩ thua ở bán kết đều nhận huy chương đồng. Đây là quy ước phổ biến của các kỳ Đại hội thể thao châu lục, khác với thể thức loại trực tiếp thông thường. Vì vậy, ba tấm đồng của Nguyễn Thị Thu Thủy, Hứa Văn Đoàn và Nguyễn Khắc Kiện không đến từ chiến thắng trước đối thủ mạnh, mà đến từ việc họ đã vào đến bán kết. Đó là thành tích đáng trân trọng, nhưng không nên gọi là “mưa” theo nghĩa vượt trên đối thủ.

Điều làm nên sức nặng ngày 23/9 thực ra nằm ở Đinh Văn Tâm. Anh là võ sĩ duy nhất vượt qua bán kết, thắng được đối thủ Indonesia, và đặt mình vào trận tranh ngôi vô địch hạng 56kg. Trong một ngày mà ba trận bán kết khác đều gặp Trung Quốc hoặc Iran, chiến thắng của Tâm là tín hiệu ngược dòng duy nhất. Với kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi ở SEA Games và các giải vô địch wushu châu lục, tôi có thể nói rằng việc lọt vào chung kết Asiad không phải điều may mắn. Nó đòi hỏi sự ổn định về thể lực, khả năng đọc đòn và bản lĩnh khi đối mặt với võ sĩ có lối đánh mạnh, dồn ép. Tuy nhiên, báo cáo hiện tại không cho chúng tôi biết anh đã thắng bằng điểm, bằng cú quật hay bằng sự áp đảo về thể lực. Không có số liệu đòn chính xác, không có thống kê cú quăng, không có biểu đồ áp lực. Tất cả những gì chúng ta có là kết quả và một chữ “sáng” trong cách gọi của truyền thông.

Đó là vấn đề cố hữu của báo chí thể thao ở các kỳ đại hội. Khi một đoàn thể thao giành nhiều huy chương trong một ngày, người ta thường viết theo cảm xúc chiến thắng. Nhưng tôi đã sống đủ lâu để biết rằng một huy chương đồng từ trận thua bán kết không giống một huy chương đồng từ trận thắng play-off. Hai tấm huy chương có cùng màu, nhưng câu chuyện đằng sau chúng rất khác nhau. Tôi không nói để hạ thấp thành tích của ba võ sĩ Việt Nam. Họ đã chiến đấu, đã vào đến bốn người mạnh nhất châu lục, và điều đó xứng đáng được ghi nhận. Tôi chỉ muốn nhắc rằng nếu chúng ta dùng từ “mưa huy chương” để nói về sức mạnh vượt trội của wushu Việt Nam, chúng ta đang tự làm mờ đi ranh giới giữa thành tích thật và thành tích do cơ cấu giải đấu tạo ra.

Bức tường Trung Quốc: không phải hôm nay, mà là cấu trúc

Điều khiến tôi chú ý nhất trong bảng kết quả không phải bốn tấm đồng, mà là danh tính của những người thắng. Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu. Hứa Văn Đoàn thua Tang Sishuo. Cả hai trận đều gặp võ sĩ Trung Quốc. Đây không phải sự trùng hợp ngẫu nhiên của một ngày thi đấu. Nó là biểu hiện của một cấu trúc kéo dài nhiều thập kỷ: Trung Quốc là cường quốc số một của wushu, cả ở sanda lẫn taolu. Họ có chiều sâu đội ngũ, có hệ thống đào tạo bài bản từ tuyến trẻ, có truyền thống kỹ thuật và có lợi thế sân nhà về thể chế. Với wushu, việc Việt Nam gặp Trung Quốc ở bán kết gần như là quy luật bất thành văn của các kỳ đại hội.

Tôi nhớ một lần ngồi xem trận chung kết sanda của SEA Games, một võ sĩ Việt Nam nói với tôi sau trận đấu: “Ở Đông Nam Á, chúng tôi có thể cạnh tranh. Nhưng khi gặp Trung Quốc, chúng tôi biết mình đang chạm vào trần nhà.” Câu nói đó ở lại với tôi nhiều năm. Hôm nay, kết quả Asiad 20 lặp lại đúng cấu trúc đó. Hai trận thua trước võ sĩ Trung Quốc không cho thấy Nguyễn Thị Thu Thủy hay Hứa Văn Đoàn đã chơi tệ. Nó cho thấy đội tuyển wushu Việt Nam, ở thời điểm hiện tại, vẫn nằm ở nhóm dưới so với Trung Quốc ở các hạng cân cụ thể. Điều này không làm giảm giá trị tấm đồng. Nó chỉ giúp chúng ta hiểu đúng thứ hạng của Việt Nam trên bản đồ wushu châu lục.

Trận thua của Nguyễn Khắc Kiện trước võ sĩ Iran Shoja Panahigelehkolaei cũng có ý nghĩa riêng. Iran là thế lực truyền thống của sanda, với nền tảng vật nổi tiếng và khả năng quăng, quét rất mạnh. Ở hạng 65kg, một võ sĩ Việt Nam đối đầu với võ sĩ Iran thường phải chịu áp lực từ các đòn vật và khả năng áp sát. Tôi không có số liệu về số lần bị quăng, số điểm thua, hay thời gian kiểm soát thế đứng. Nhưng với kinh nghiệm theo dõi các cuộc đối đầu Việt Nam – Iran trong sanda, tôi có thể nói rằng đây là trận đấu nằm cùng nhóm khó nhất trong ngày. Iran không đông về số lượng võ sĩ như Trung Quốc, nhưng chất lượng kỹ thuật và thể lực của họ luôn ở nhóm đầu châu lục.

Dương Thùy Vi: tấm đồng taolu không thể đo bằng logic thắng – thua

Bốn tấm đồng của ngày 23/9 không thể gộp chung vào một phân tích. Dương Thùy Vi giành huy chương ở nội dung taolu, một bộ môn hoàn toàn khác. Taolu là trình diễn, và việc chấm điểm phụ thuộc vào độ khó và chất lượng động tác. Một bài kiếm có thể đẹp nhưng thiếu độ khó về độ cao cú nhảy. Một bài thương có thể khó về kỹ thuật nhưng lại mất điểm vì sự thiếu dứt khoát ở động tác thu về. Không có đối thủ, không có cú ra đòn quyết định, chỉ có ban giám khảo và thang điểm. Vì vậy, khi đọc kết quả của Dương Thùy Vi, chúng ta không nên hỏi “cô ấy đã thắng ai”. Chúng ta nên hỏi “bài biểu diễn của cô ấy xếp ở mức nào giữa các bài thi của Trung Quốc, Nhật Bản, Hồng Kông và các quốc gia khác”.

Tôi biết Dương Thùy Vi đã thi đấu nhiều kỳ đại hội. Ở tuổi 62, tôi học được rằng thời gian không làm đội bóng già đi, nó chỉ làm câu chuyện dày thêm. Câu nói đó áp dụng với đội tuyển wushu Việt Nam, và đặc biệt đúng với Dương Thùy Vi. Ở độ tuổi được gọi là kỳ cựu, giá trị của cô không còn nằm ở việc tăng độ khó tối đa, mà nằm ở việc giữ được sự chính xác trong từng động tác. Tấm đồng taolu của cô là tấm huy chương của sự bền bỉ, của việc biết cách làm chủ cơ thể ở giai đoạn mà nhiều vận động viên đã phải dừng lại. Nó không giống tấm đồng sanda của ba võ sĩ thua bán kết, và nó càng không nên bị đánh giá bằng logic “thắng hay thua”.

Khoảng trống dữ liệu: chúng ta không thể kết luận sâu hơn

Điều tôi tiếc nhất trong bản tin này là sự thiếu vắng dữ liệu kỹ thuật. Chúng ta biết Đinh Văn Tâm thắng Fereddy Sinaga, nhưng không biết tỷ số, không biết trận đấu kéo dài bao lâu, không biết số đòn chính xác, số cú quăng, số lần bị phạt. Chúng ta biết Nguyễn Thị Thu Thủy thua Zhang Xiaoyu, nhưng không biết cô thua bằng điểm hay thua do trọng tài dừng trận. Chúng ta biết Hứa Văn Đoàn thua Tang Sishuo, nhưng không biết liệu võ sĩ Việt Nam có áp đặt được thế trận ở hiệp đầu hay không. Không có bản đồ nhiệt, không có thống kê áp lực, không có số liệu di chuyển. Tất cả những gì chúng ta có là kết quả cuối cùng.

Tôi luôn nghi ngờ những bản đồ nhiệt được dùng như công cụ bói toán hiện đại. Nó tô màu những vùng sân đỏ rực, nhưng không cho thấy cầu thủ hoặc võ sĩ làm gì trong khoảng thời gian quan trọng. Nhưng ở trường hợp này, ngay cả bản đồ nhiệt cũng không có. Với một môn thể thao như sanda, nơi cú quăng có thể thay đổi cục diện trận đấu trong một giây, việc không có số liệu về động tác quăng là một khoảng trống lớn. Tôi không thể nói Việt Nam thua vì chiến thuật hay vì thể lực. Tôi chỉ có thể nói rằng ba võ sĩ dừng ở bán kết, và điều đó phản ánh một năng lực nhất định của đội tuyển.

Góc nhìn ngược: “mưa huy chương” cần được đọc bằng thước đo khác

Tôi muốn đưa ra một góc nhìn ngược với phần lớn bài báo đang viết về Asiad 20. Cụm từ “mưa huy chương” mang lại cảm giác chiến thắng dồn dập, nhưng nếu nhìn vào cơ chế, ngày 23/9 là ngày mà đội tuyển wushu Việt Nam có bốn tấm đồng từ bốn khả năng khác nhau: một tấm từ trình diễn taolu, ba tấm từ luật trao đồng cho hai võ sĩ thua bán kết. Điều đó không có nghĩa bốn tấm huy chương này kém giá trị. Nó có nghĩa là chúng ta đang dùng một từ rất mạnh – “mưa” – để mô tả một cơn mưa nhỏ và nhẹ.

Điều quan trọng hơn là tấm bạc gần như chắc chắn của Đinh Văn Tâm. Trận chung kết ngày 24/9 sẽ là thước đo thực sự cho vị thế của sanda Việt Nam. Nếu Tâm giành vàng, câu chuyện “mưa huy chương” sẽ được viết lại hoàn toàn. Nếu Tâm thua, câu chuyện sẽ trở về trạng thái bình thường của một kỳ đại hội: một đoàn mạnh ở khu vực, nhưng vẫn chưa thể vượt qua Trung Quốc và Iran ở đấu trường châu lục. Tôi không biết đối thủ của anh trong trận chung kết là ai. Tôi chỉ biết rằng ở hạng 56kg, Trung Quốc, Iran và một số quốc gia Tây Á luôn có những võ sĩ rất khó chịu. Tấm bạc đã được xác lập, nhưng màu sắc cuối cùng vẫn còn mở.

Sau khi chứng kiến nhiều kỳ đại hội, tôi học được rằng truyền thông châu Á thường có xu hướng “phủ vàng” thành tích của nước chủ nhà hoặc đoàn thể thao quốc gia trong vài ngày ngắn ngủi. Bài toán chiến thắng dễ khiến người ta quên rằng huy chương đồng từ trận thua bán kết là một cơ chế chia huy chương, không phải một chiến thắng. Tôi không phản đối cách gọi “mưa huy chương”. Tôi chỉ muốn nhắc rằng cơn mưa này có ba phần được tạo ra từ luật lệ, và chỉ một phần thực sự đến từ chiến thắng trên sân đấu. Trong một môn thể thao mà mọi thứ đo bằng điểm số, việc nhầm lẫn giữa “vào bán kết” và “thắng trận” là một sai lầm nhỏ nhưng có thể dẫn đến những kết luận lớn sai lầm.

Sau cú sốc truyền thông, người ta không cần thêm góc nhìn, người ta cần một bờ vai

Tôi viết điều này không chỉ dành cho người hâm mộ, mà còn dành cho chính các võ sĩ. Nếu trận chung kết ngày 24/9 kết thúc không như mong đợi, tôi hy vọng truyền thông sẽ không đổ thêm áp lực lên Đinh Văn Tâm. Sau cú sốc truyền thông, người ta không cần thêm góc nhìn, người ta cần một bờ vai. Tôi đã chứng kiến quá nhiều vận động viên Việt Nam bị tâng bốc trước trận đấu rồi bị chỉ trích sau một kết quả không như ý. Họ vẫn là những người đã vào đến chung kết của một kỳ Đại hội thể thao châu lục. Đó là thành tích mà rất nhiều đồng nghiệp cùng hạng cân mơ ước. Tấm huy chương đã nằm trong tay, dù màu sắc là gì.

Vấn đề không nằm trên khán đài: sức khỏe và sự nghiệp của võ sĩ

Ngày 23/9 trôi qua không có bất kỳ thông tin nào về chấn thương. Nhưng với tư cách là người đã theo dõi thể thao chiến đấu nhiều năm, tôi biết rằng bán kết và chung kết là thời điểm rủi ro cao nhất. Sanda là môn đối kháng full-contact, có đòn quăng, có cú tiếp đất, có khả năng tác động lên đầu và cổ. Không giống boxing, nơi tổn thương tích lũy chủ yếu đến từ những cú đấm lặp lại, sanda tập trung rủi ro vào các tình huống cấp tính: cú quăng người, cú ngã, cú đá vào khớp gối. Điều này khiến tôi muốn nhắc các nhà quản lý đội tuyển rằng huy chương là kết quả, nhưng sức khỏe của võ sĩ mới là nền tảng.

Dương Thùy Vi ở tuổi kỳ cựu đối mặt với một rủi ro khác. Các động tác nhảy, xoay và tiếp đất trong taolu tạo ra áp lực lớn lên khớp gối, khớp cổ chân và cột sống. Một võ sĩ trẻ có thể bù đắp sai sót bằng sức bật, nhưng một võ sĩ kỳ cựu phải dựa vào kỹ thuật để giảm tải cho cơ thể. Tấm đồng taolu của Dương Thùy Vi cho thấy cô vẫn còn khả năng cạnh tranh, nhưng nó cũng là lời nhắc rằng lịch thi đấu và quá trình hồi phục của cô cần được quản lý rất kỹ. Nếu đội tuyển chỉ nhìn vào tấm huy chương mà không nhìn vào tuổi và quá trình vận động, họ có thể đẩy cô vào một chu kỳ thi đấu không bền vững.

Bên cạnh đó, tôi muốn nói về bài toán sự nghiệp của các võ sĩ nhận huy chương đồng. Trong hệ thống thể thao do nhà nước tài trợ, việc tiếp tục được tuyển chọn vào đội tuyển quốc gia thường gắn với thành tích ở các kỳ đại hội. Một võ sĩ có huy chương Asiad sẽ có lợi thế lớn về kinh phí, chế độ tập luyện và cơ hội giữ suất. Ngược lại, một võ sĩ không có huy chương có thể đối mặt với việc bị thu hẹp hỗ trợ sau kỳ đại hội. Tôi không có số liệu nào về quyết định ngân sách của Liên đoàn Wushu Việt Nam, nhưng tôi đã thấy mô hình này lặp lại nhiều lần ở nhiều quốc gia Đông Nam Á. Vì vậy, khi mừng bốn tấm đồng, chúng ta cũng nên nhớ rằng đằng sau mỗi tấm huy chương là một con người đang cố gắng kéo dài sự nghiệp trong một hệ thống không phải lúc nào cũng hào phóng.

Điều chúng ta cần theo dõi trong những ngày tới

Tôi không thể kết thúc bài viết mà không nói về trận chung kết ngày 24/9. Đây là tín hiệu quan trọng nhất của cả kỳ Asiad 20 đối với wushu Việt Nam. Nếu Đinh Văn Tâm giành vàng, câu chuyện sẽ là một bước đột phá thực sự, vì nó chứng minh rằng một võ sĩ Việt Nam có thể vượt qua bức tường Trung Quốc hoặc Iran ở hạng cân 56kg. Nếu anh thua, câu chuyện sẽ là một tấm bạc trong một ngày có bốn tấm đồng – vẫn là thành tích tốt, nhưng không phải là “mưa vàng”. Trận đấu này sẽ trả lời cho câu hỏi mà tôi đã đặt ra từ đầu: liệu sanda Việt Nam đã sẵn sàng cạnh tranh ở nhóm trên cùng của châu lục, hay vẫn dừng lại ở nhóm khu vực mạnh?

Tôi cũng muốn theo dõi cách truyền thông Việt Nam kể lại câu chuyện sau trận chung kết. Nếu trận đấu thua, liệu họ có giữ được sự tử tế như khi đội tuyển đang thắng? Tôi hy vọng là có. Với tôi, cách một xã hội đối xử với vận động viên sau thất bại là thước đo văn hóa thể thao quan trọng hơn mọi tấm huy chương. Sau cú sốc truyền thông, người ta không cần thêm góc nhìn, người ta cần một bờ vai. Tôi hy vọng Đinh Văn Tâm sẽ được đón nhận như một người đã làm hết sức mình, dù kết quả trận chung kết có màu gì.

Lời kết mở: sân tập mới là nhà

Ngày 23/9 đã cho thấy wushu Việt Nam có chiều sâu nhất định ở cấp độ châu lục. Bốn tấm đồng, một suất chung kết, một tấm đồng taolu từ một võ sĩ kỳ cựu. Nếu nhìn vào bảng huy chương, đây là một ngày thành công. Nhưng nếu nhìn vào cơ chế tạo ra huy chương, chúng ta thấy một bức tranh khiêm tốn hơn: đội tuyển vẫn mạnh ở khu vực, vẫn có thể vào bán kết, nhưng vẫn chưa đủ sức vượt qua Trung Quốc ở những thời điểm quyết định. Tôi không xem đó là sự thất bại. Tôi xem đó là một trạng thái phát triển. Mỗi kỳ đại hội, đội tuyển wushu Việt Nam tiến thêm một bước nhỏ. Có lúc bước đó dài, có lúc ngắn. Nhưng điều quan trọng là nhịp vẫn còn.

Khi sân vận động trống vắng, chúng tôi vỗ tay từ xa để nhắc nhau rằng nhịp tim không cần khoảng cách. Câu nói đó tôi viết trong mùa dịch, khi mọi sân đấu đóng cửa. Hôm nay, tôi lại nghĩ đến nó khi nhìn bảng huy chương của đội tuyển wushu. Người hâm mộ Việt Nam đang vỗ tay từ xa, và các võ sĩ đang viết tiếp câu chuyện của mình bằng những buổi tập sớm, bằng mồ hôi trên sàn, bằng những cú quăng lặp lại đến run chân. Huy chương sẽ đến và đi. Nhưng nhịp tập của đội tuyển, nếu được giữ đúng, sẽ là nơi câu chuyện tiếp tục dài thêm. Trận chung kết ngày 24/9 là một bước trong hành trình đó. Tôi sẽ ngồi trước màn hình, lắng nghe nhịp thở của chính mình, và chờ xem đội tuyển wushu Việt Nam sẽ trả lời câu hỏi lớn nhất của kỳ Asiad 20 bằng cách nào.

Sân tập mới là nhà. Và nhà, không bao giờ là nơi để người ta nói lời chia tay bằng nước mắt tiếc nuối. Nhà là nơi để họ trở về sau mỗi trận đấu, để sửa lại động tác, để tập lại từ đầu. Tôi tin đội tuyển wushu Việt Nam sẽ làm được điều đó, dù trận chung kết có kết thúc ra sao. Bởi vì